background

Klauzule niedozwolone - umowy, regulaminy

Problematyka niedozwolonych postanowień umownych (zwanych także klauzulami abuzywnymi) dotyczy umów zawieranych z udziałem konsumentów.

Zainteresowani nią powinni być więc zarówno sami konsumenci jak też wszystkie podmioty oferujące im swoje usługi czy produkty.

Klauzule niedozwolone to przede wszystkim takie zapisy w umowie, które nie zostały indywidualnie uzgodnione z konsumentem a jednocześnie kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają  jego interesy.  

Pomocniczo w art. 3853 kodeksu cywilnego wymieniono kilkadziesiąt przykładowych postanowień (tzw. klauzule szare), które po spełnieniu w/w warunków (tj. przy braku indywidualnego uzgodnienia) uznaje się za niedozwolone. Lista ta nie jest oczywiście pełna.

Stosowanie w umowach, regulaminach, wzorcach klauzul niedozwolonych może powodować następujące konsekwencje:

  1. Po pierwsze jeżeli zawarto już umowę zawierająca niedozwolone zapisy to postanowienia te nie są wiążące. Zatem konsument może działać tak jakby zapisów tych nie było w ogóle w umowie (nie dotyczy to głównych świadczeń jak cena lub wynagrodzenie jeżeli określono je jednoznacznie). Skutek taki powstaje z mocy prawa. Klauzula może być przedmiotem badania sądu w trakcie sporu sądowego dotyczącego  wzajemnych roszczeń z konkretnej umowy. Ocena taka ma jednak  jedynie charakter stwierdzający pewien stan, który zaistniał już wcześniej. W efekcie zakwestionowana umowa może  generować negatywne skutki dla przedsiębiorcy
  2. Po drugie wszelkie regulaminy, wzorce umów przedstawiane konsumentom w obrocie gospodarczym mogą podlegać tzw. badaniu abstrakcyjnemu. Wówczas to nie jest potrzebne istnienie konkretnej zawartej pomiędzy stronami umowy, a jedynie sam fakt posługiwania się przez przedsiębiorcę niedozwolonymi klauzulami w obrocie handlowym. Powództwo w takich sprawach może wnieść konsument, który nie musiał nawet zawierać z przedsiębiorcą niekorzystnej umowy. Wystarczy, że był narażony na jej zawarcie. Powodem więc może być ktokolwiek, spełniający w ogólności kryteria konsumenta. Sprawa taka może być wszczęta także wówczas, gdy konkretny przedsiębiorca już zaprzestał stosowania we wzorcach niedozwolonej klauzuli (o ile nie minęło od tego czasu 6 miesięcy). Postępowanie w tym zakresie (badanie abstrakcyjne) przeprowadza Sąd Okręgowy w Warszawie - sąd ochrony konkurencji i konsumentów. Jeżeli sąd ten stwierdzi, że przedsiębiorca stosuje lub stosował w umowach czy regulaminach niedozwoloną klauzulę obciąża go kosztami sprawy, zakazuje stosowania niedozwolonych postanowień umownych, nakazuje publikację stosownych ogłoszeń, a wyrok przekazywany jest do Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów m.in. celem wpisu do tzw. rejestru klauzul niedozwolonych prowadzonych przez tenże urząd.
  3. Po trzecie stosowanie przez przedsiębiorcę we wzorcach, umowach, regulaminach klauzul niedozwolonych wpisanych już wcześniej do rejestru prowadzonego przez Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK) uznawane jest za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów. W tej sytuacji UOKiK może między innymi nałożyć na przedsiębiorcę karę pieniężną w wysokości do 10% przychodów przedsiębiorcy w roku poprzedzającym wydanie decyzji.

Z uwagi na powyższe, każdy przedsiębiorca kierujący swe usługi do konsumentów, winien dokładnie przeanalizować zapisy swoich wzorców, umów i  regulaminów czy nie zawierają one klauzul niedozwolonych.  Jeżeli tak jest to powinien niezwłocznie wprowadzić stosowne zmiany. W przeciwnym razie naraża się na znaczne straty finansowe.

 

Warto wiedzieć:

  • Rejestr klauzul niedozwolonych prowadzony przez UOKiK zawiera kilka tysięcy pozycji i stale rośnie, stosownie do efektu postępowań prowadzonych przez sądy i sam UOKiK,
  • Analiza wzorców wyłącznie pod kątem czy nie zawierają klauzul niedozwolonych wpisanych do rejestru Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów może okazać się niewystarczająca. Klauzule te są bowiem zakazane nie dlatego, że zostały tam umieszczono lecz dlatego, że były niezgodne z przepisami regulującymi prawa konsumentów (m.in. kodeksem cywilnym, ustawami dot. sprzedaży na odległość itp.). Zatem niedozwolone mogą być także inne postanowienia umowne nie umieszczone w rejestrze UOKiK,
  • Z praktyki wynika, iż w obszarze spraw dotyczących klauzul niedozwolonych pojawiają się roszczenia osób trzecich tylko pozornie służące ochronie praw konsumentów. Ich charakter wskazuje jednak bardziej na chęć odniesienia własnych korzyści niż kierowanie się troską od dobro konsumentów.